Thi trượt, điểm kém rồi sao? Đọc cái này trước khi kết luận về mình

Bạn vừa tra điểm. Con số hiện ra thấp hơn bạn chuẩn bị tinh thần. Hoặc bạn vừa biết mình không đỗ nguyện vọng 1.

Trong đầu lúc này chắc đang có vài thứ cùng lúc: mình phải nói với bố mẹ thế nào, cả lớp sẽ biết, ba năm vừa rồi coi như phí, và một cảm giác rất nặng rằng mọi thứ vừa hỏng hết.

Bài này sẽ không nói "không sao đâu". Nó có sao, và bạn có quyền buồn.

Nhưng có một điều cần nói ngay, vì đúng lúc này bạn khó tự thấy: bạn đang ở trong khoảnh khắc mà con người đánh giá tình hình tệ nhất. Không phải vì bạn yếu đuối — mà vì khi đang hoảng, não thu hẹp tầm nhìn lại rất mạnh, và mọi lựa chọn đều trông như đã đóng.

Tóm tắt nhanh

• Cảm giác "hỏng hết rồi" là thật, nhưng nó là cảm giác của một buổi chiều, không phải mô tả chính xác về tương lai.
• Số lựa chọn bạn còn gần như luôn nhiều hơn số bạn nhìn thấy lúc này — bài liệt kê ra để bạn không phải tự nhớ.
• Hai tuần đầu là giai đoạn cần sống qua, không phải giai đoạn ra quyết định lớn.
• Đừng quyết định gì quan trọng trong 48 giờ đầu.
• Nói với bố mẹ sớm và cụ thể thường đỡ hơn nhiều so với giấu.

Điều đang xảy ra trong đầu bạn lúc này

Khi gặp một cú sốc, con người có xu hướng làm ba việc cùng lúc, và cả ba đều bóp méo bức tranh:

• Phóng to sự việc ra toàn bộ cuộc đời. Một kỳ thi thành "cả đời mình hỏng". Nhưng một kỳ thi là một kỳ thi.
• Tin rằng cảm giác này là vĩnh viễn. Đang đau thì rất khó tưởng tượng ba tháng nữa mình sẽ thấy khác. Nhưng bạn sẽ thấy khác — điều này gần như chắc chắn, dù bây giờ nghe như lời an ủi sáo rỗng.
• Thu hẹp lựa chọn. Chỉ còn thấy con đường vừa đóng, không thấy những con đường khác vẫn mở.

Biết ba cơ chế này không làm bạn hết buồn. Nhưng nó giúp bạn nghi ngờ một chút những kết luận tuyệt đối mà đầu bạn đang đưa ra — nhất là những câu có chữ "mãi mãi" và "không bao giờ".

48 giờ đầu: chỉ cần sống qua

Đừng lên kế hoạch. Đừng quyết định có thi lại hay không. Đừng đăng gì lên mạng. Đừng dò đáp án từng câu để biết mình mất điểm ở đâu.

Ba việc thôi:

• Nói với một người. Bố mẹ, anh chị, bạn thân, thầy cô. Không phải để họ giải quyết — để bạn không ngồi một mình với nó. Đây là việc quan trọng nhất trong 48 giờ này.
• Ra khỏi phòng. Đi bộ, ăn cái gì đó, ngủ. Cơ thể bạn vừa trải qua một cú sốc và nó cần được chăm như khi ốm.
• Tránh mạng xã hội. Hôm nay sẽ đầy ảnh giấy báo trúng tuyển. Đó là thứ tệ nhất bạn có thể nhìn lúc này, và nó không cho bạn thông tin gì hữu ích.

Nếu trong đầu bạn xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân — dù chỉ thoáng qua — hãy nói với ai đó ngay hôm nay, hoặc gọi 111. Xem phần cuối bài. Ý nghĩ đó xuất hiện khi người ta đau, và nó qua đi; nhưng đừng ngồi một mình với nó.

Những lựa chọn bạn đang có

Đọc phần này khi đã qua vài ngày, không phải ngay hôm biết điểm.

Lựa chọn	Hợp khi nào	Cần cân nhắc gì
Xét nguyện vọng bổ sung	Điểm còn dùng được, chỉ là không đủ cho nguyện vọng đầu	Nhiều trường còn chỉ tiêu ở các đợt sau. Theo dõi thông báo chính thức của từng trường, đừng nghe tin đồn
Chọn ngành gần với ngành mình muốn	Trượt đúng ngành nhắm tới nhưng còn ngành liên quan	Nhiều ngành khác tên nhưng chương trình học trùng nhau tới quá nửa. Mở khung chương trình ra so, đừng đoán theo tên
Cao đẳng, trường nghề	Muốn ra làm sớm, hoặc điểm không đủ cho bậc đại học	Ở nhiều ngành kỹ thuật, người học nghề có tay nghề xin việc thuận lợi hơn cử nhân chỉ có lý thuyết. Có thể liên thông sau khi đi làm
Thi lại năm sau	Có mục tiêu rõ ràng và cụ thể, gia đình hỗ trợ được	Một năm là dài. Chỉ chọn nếu bạn biết mình sẽ làm khác đi cái gì — lặp lại đúng cách học cũ thì kết quả thường không đổi
Đi làm, học nghề ngắn hạn trước	Chưa rõ mình muốn gì, hoặc cần đỡ đần gia đình	Không phải thất bại. Nhiều người đi làm một hai năm rồi quay lại học với định hướng rõ hơn hẳn

Nếu bạn chưa chắc ngành nào hợp, danh sách ngành học có từng ngành học gì, ra làm gì và hợp với ai — kể cả phần không hợp với ai, thứ ít trang nào viết.

Nói với bố mẹ

Đây thường là phần bạn sợ nhất, và cách làm có ảnh hưởng thật tới chuyện sau đó.

Nói sớm. Giấu vài ngày thì cảm giác tội lỗi cộng thêm vào nỗi buồn, và khi bố mẹ biết muộn, phản ứng thường nặng hơn — vì có thêm chuyện giấu giếm.

Nói thẳng, đừng vòng. "Bố mẹ ơi, con được X điểm, con không đỗ nguyện vọng 1." Không cần mở đầu dài dòng.

Mang theo một bước tiếp theo. Không cần là kế hoạch hoàn chỉnh. "Con đang tìm hiểu mấy trường còn xét bổ sung, tối nay con xem rồi nói với bố mẹ" là đủ. Nó cho bố mẹ thấy bạn chưa buông, và điều đó làm dịu phần lớn phản ứng đầu tiên.

Chuẩn bị tinh thần cho phản ứng đầu tiên không dễ chịu. Bố mẹ cũng vừa bị sốc, và người lớn bị sốc thường phản ứng bằng tức giận trước rồi mới tới thương xót. Phản ứng trong mười phút đầu hiếm khi là điều họ thật sự nghĩ.

Nếu ở nhà bạn phản ứng quá nặng nề tới mức bạn thấy không an toàn, hãy tìm một người lớn khác hoặc gọi tổng đài ở cuối bài.

Về "cả lớp sẽ biết"

Chuyện này nghe nhỏ so với phần còn lại, nhưng với nhiều bạn nó là phần nặng nhất.

Hai điều đáng biết.

Thứ nhất: mọi người quan tâm tới điểm của bạn ít hơn bạn tưởng rất nhiều, và trong khoảng thời gian ngắn hơn bạn tưởng. Lúc này ai cũng đang bận với điểm của chính họ. Cảm giác "cả thế giới đang nhìn mình" là một hiệu ứng tâm lý quen thuộc — nó gần như luôn phóng đại.

Thứ hai: bạn không nợ ai một lời giải thích. "Mình chưa đỗ, mình đang tính tiếp" là một câu trả lời hoàn chỉnh. Bạn không cần kể chi tiết cho người chỉ tò mò.

Nếu bạn quyết định thi lại

Đây là lựa chọn hợp lý với nhiều người, nhưng chỉ khi trả lời được một câu: năm nay mình sẽ làm khác đi cái gì?

Nếu câu trả lời là "học chăm hơn" thì chưa đủ, vì nó không cụ thể. Những câu trả lời dùng được:

• "Năm ngoái mình ôn bằng cách đọc lại vở. Năm nay mình sẽ làm đề và tự chấm, có sổ lỗi sai." (Xem bài Học mãi không vào.)
• "Năm ngoái mình mất điểm ở dạng X và Y. Năm nay mình dành hẳn hai tháng cho đúng hai dạng đó."
• "Năm ngoái mình vào phòng thi là trắng đầu. Năm nay mình sẽ luyện đề bấm giờ mỗi tuần." (Xem Nỗi sợ phòng thi.)

Và một lưu ý thật lòng: một năm ôn lại là một năm dài, khá cô đơn, trong khi bạn bè đã lên đại học. Hãy tính cả phần đó vào quyết định, và nếu chọn thì hãy chuẩn bị cho nó — có nhóm ôn cùng, có lịch rõ ràng, có người để nói chuyện.

Câu hỏi thường gặp

Em thấy mình làm bố mẹ thất vọng. Cảm giác này bao giờ hết?

Nó nhẹ dần, thường nhanh hơn bạn nghĩ, và nhanh hơn hẳn nếu bạn nói ra thay vì ôm một mình. Cũng đáng biết: phần lớn bố mẹ thất vọng vì lo cho bạn chứ không phải vì thấy bạn kém giá trị đi — dù trong mấy ngày đầu hai thứ đó nghe giống hệt nhau.

Bạn bè em đỗ hết, em không dám gặp ai.

Tránh vài ngày thì bình thường và hợp lý. Tránh vài tháng thì bắt đầu có hại, vì cô lập làm mọi chuyện nặng thêm. Không cần gặp cả nhóm — bắt đầu bằng một người bạn tin nhất. Và bạn có quyền nói thẳng: "Tao chưa muốn nói chuyện điểm, kể tao nghe chuyện khác đi."

Điểm kém có ảnh hưởng tới cả đời không?

Ít hơn rất nhiều so với cảm giác lúc này. Nó ảnh hưởng tới lựa chọn trong một tới hai năm tới — điều đó có thật. Nhưng sau khi đi làm vài năm, gần như không ai hỏi điểm thi đại học của bạn; người ta hỏi bạn làm được gì. Thứ dự đoán tốt hơn nhiều là bạn có giữ được thói quen tự học hay không.

Em không muốn học nữa, chỉ muốn đi làm luôn.

Đó là một lựa chọn thật và không có gì đáng xấu hổ — nhưng đừng chốt nó trong tuần đầu tiên sau khi biết điểm. Quyết định lớn ra trong lúc đang đau thường là quyết định để thoát khỏi cảm giác, không phải để đi tới đâu. Hãy đợi vài tuần cho đầu óc lắng lại, rồi nhìn lại xem bạn vẫn muốn thế không.

Kết lại

Hôm nay là một ngày tệ. Có thể tuần này cũng tệ. Điều đó bình thường và bạn không cần phải mạnh mẽ ngay.

Nhưng có một điều bạn nên nghi ngờ, ngay cả khi nó đang nghe rất thuyết phục: cái giọng trong đầu bảo rằng mọi thứ đã kết thúc. Giọng đó không nói sự thật — nó chỉ đang mô tả cảm giác của hôm nay bằng ngôn ngữ của vĩnh viễn.

Việc của tuần này rất nhỏ: ăn, ngủ, nói với một người, và không quyết định gì lớn.

Còn những lựa chọn phía trước thì vẫn ở đó, chờ tới lúc bạn đủ tỉnh để nhìn. Chúng không đi đâu cả.

Nếu bạn đang thấy quá sức

Căng thẳng trước kỳ thi là bình thường. Nhưng có một ranh giới, và bạn nên biết nó nằm ở đâu: khi cảm giác nặng nề kéo dài nhiều tuần, khi bạn mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, không còn thấy vui với những việc từng thích, hoặc khi trong đầu bắt đầu xuất hiện ý nghĩ làm hại chính mình — đó không còn là áp lực thi cử thông thường nữa, và nó cũng không phải lỗi của bạn.

Ba việc bạn làm được, theo thứ tự dễ nhất trước:

• Gọi 111 — Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em. Miễn phí cước, hoạt động 24/24 tất cả các ngày, có tư vấn tâm lý cho trẻ em và vị thành niên. Bạn không cần xưng tên, và không cần chuyện của bạn phải "đủ nghiêm trọng" mới được gọi.
• Nói với một người lớn bạn tin — bố mẹ, thầy cô chủ nhiệm, anh chị họ, hoặc phòng tư vấn tâm lý của trường nếu trường bạn có. Câu mở đầu không cần hay: "Con đang thấy rất mệt và con không biết phải làm sao" là đủ.
• Nói với một người bạn — không để họ giải quyết hộ, mà để bạn không phải mang một mình.

Nếu bạn đang nghĩ tới việc làm hại bản thân, đừng chờ xem ngày mai có đỡ hơn không. Gọi 111 ngay, hoặc nói với người lớn gần bạn nhất lúc này. Cảm giác hiện tại rất thật, nhưng nó không phải vĩnh viễn — và nó thay đổi nhanh hơn bạn tưởng khi có người cùng gánh.

Grade là nền tảng học tập, không phải dịch vụ tư vấn tâm lý. Những gì viết ở đây là thông tin tham khảo; khi cần hỗ trợ chuyên môn, hãy liên hệ tổng đài trên hoặc cơ sở y tế gần bạn.