Trộn đề và quản lý mã đề: trộn dữ liệu chứ đừng đánh số lại tờ đề

Cách trộn đề phổ biến nhất ở nhiều trường là cách nguy hiểm nhất: mở tệp đề gốc, cắt dán để đổi thứ tự câu, sửa lại số thứ tự, đổi vị trí vài phương án, lưu thành "mã đề 102". Mỗi thao tác cắt dán là một cơ hội làm rơi một công thức, lệch một số thứ tự, hoặc để một phương án "cả A và B đều đúng" trỏ vào hai phương án đã đổi chỗ.

Nỗi khó: việc trộn đề vốn không phải việc của con người

Trộn đề là một việc cơ học thuần: đổi chỗ các bản ghi. Nhưng khi làm bằng cách sửa một tệp văn bản, nó biến thành việc viết lại nội dung — và mọi lần viết lại nội dung là một lần có thể mất chữ.

Với môn có công thức thì rủi ro cao hơn hẳn. Một công thức trong tệp soạn thảo không phải một chuỗi ký tự thường; nó là một đối tượng có cấu trúc. Cắt dán qua lại giữa các đoạn, giữa các tệp, hay qua một bước chuyển định dạng là chỗ nó hay rơi — và nó rơi im lặng: tờ đề vẫn in ra được, vẫn đọc trôi chảy, chỉ thiếu một dấu hoặc một số mũ.

Thêm vào đó là một loại lỗi không liên quan gì tới công thức mà lại phổ biến hơn: phương án tham chiếu tới phương án khác. Câu nào có "Cả A và B đều đúng" thì đổi chỗ A hoặc B là biến đáp án thành vô nghĩa, và không phép soát hình thức nào bắt được vì tờ đề vẫn hoàn toàn hợp lệ.

Bản chất: hai việc khác nhau hay bị gọi chung là "trộn đề"

Tách hai việc này ra là bước đầu, vì chúng có giá trị khác nhau và ràng buộc khác nhau:

	Trộn thứ tự CÂU	Trộn thứ tự PHƯƠNG ÁN
Đổi cái gì	Câu 1 thành câu 7	Đáp án đúng từ vị trí B sang vị trí D
Chặn được gì	Nhìn bài của bạn ngồi cạnh	Chép dãy đáp án — "1B 2A 3D 4C…"
Ràng buộc	Câu dùng chung ngữ liệu phải đi liền nhau	Không áp được cho ghép nối và sắp xếp
Rủi ro	Cắt đôi một chùm câu hỏi	Phá phương án tham chiếu chéo
Giá trị thực tế	Trung bình	Cao nhất

Cột bên phải là cột đáng làm trước, và lý do rất cụ thể: thứ được truyền đi trong phòng thi và sau phòng thi không phải nội dung câu hỏi mà là dãy đáp án. Một dãy "1B 2A 3D" chỉ dài vài chục ký tự, nhớ được, nhắn được, và dùng lại được cho mọi ai có cùng mã đề. Trộn phương án làm dãy ấy vô giá trị ngay cả khi thứ tự câu giữ nguyên.

Bốn luật trộn, mỗi luật chặn một cách phá câu hỏi

Một — trộn theo KHỐI, không theo từng câu. Các câu dùng chung một ngữ liệu (một bảng số liệu, một đoạn đọc hiểu, một tệp nghe) phải đi liền nhau và giữ đúng thứ tự trong khối. Trộn rời từng câu thì học sinh phải cuộn ngược tìm ngữ liệu, và chùm câu hỏi mất hết logic của nó.

Hai — không trộn phương án của câu ghép nối và câu sắp xếp. Ở hai dạng ấy, thứ tự chính là đáp án. Trộn đi là phá câu hỏi, không phải làm khó câu hỏi. Đây là một ràng buộc tuyệt đối, không phải một lựa chọn.

Ba — bỏ hoặc ghim phương án tham chiếu chéo. "Cả A và B đều đúng", "Không có phương án nào đúng", "Cả ba phương án trên" — ba khuôn này không tương thích với việc trộn. Hai cách xử lý: bỏ hẳn (nên thế, vì chúng cũng là phương án yếu về mặt khảo thí), hoặc ghim xuống vị trí cuối và không cho trộn riêng chúng.

Bốn — trộn phải TÁI LẬP ĐƯỢC. Cùng một học sinh, cùng một lượt làm bài, tải lại trang thì thứ tự phải y nguyên. Điều này nghe hiển nhiên nhưng là chỗ hỏng kỹ thuật phổ biến nhất, và nó đáng một mục riêng.

Vì sao "trộn tái lập được" là chỗ dễ hỏng nhất

Cách viết trực giác nhất khi lập trình việc trộn là: đặt một hạt giống ngẫu nhiên theo mã lượt thi, rồi gọi hàm trộn của ngôn ngữ. Cùng hạt giống thì cùng kết quả — nghe rất chắc.

Nó không chắc. Chúng tôi đã phải bỏ hẳn cách ấy, vì hàm trộn theo hạt giống của PHP không còn tái lập được trên phiên bản mới: cùng một hạt giống cho ra hai thứ tự khác nhau ở hai phiên bản khác nhau của ngôn ngữ. Không có lỗi nào được báo. Triệu chứng là học sinh tải lại trang giữa giờ và thấy các phương án đã đổi chỗ — em đã chọn "B" cho câu 7, giờ B là một nội dung khác.

Cách chắc chắn là không dùng ngẫu nhiên gì cả: sắp thứ tự theo một hàm băm tất định của bộ ba (mã lượt thi, mã câu hỏi, mã phương án). Cùng ba giá trị ấy thì luôn ra cùng một thứ tự, ở mọi phiên bản, mọi máy chủ, không cần lưu gì. Đó là cách hệ thống Grade đang làm, cho cả trộn câu và trộn phương án.

Bài học rộng hơn cho ai đặt hàng một hệ thống thi: "trộn đề" không phải một tính năng có hoặc không. Câu hỏi cần hỏi là tải lại trang thì thứ tự có đổi không — và đó là câu kiểm được trong mười giây.

Rủi ro thật của mã đề: các mã không tương đương nhau

Đây là vấn đề nghiêm trọng nhất của việc dùng nhiều mã đề, và nó không liên quan gì tới gian lận.

Nếu bốn mã đề được tạo bằng cách rút câu khác nhau từ một kho, thì rất dễ xảy ra chuyện mã 101 nặng phần vận dụng cao hơn mã 102. Học sinh nhận mã 101 bị chấm khắt khe hơn bạn bên cạnh, vì một lý do do người tổ chức gây ra. Điểm của hai em không so được với nhau nữa, mà bảng điểm thì vẫn xếp chung.

Hai cách giữ cho các mã tương đương:

• Cùng một bộ câu, chỉ khác thứ tự. An toàn tuyệt đối về độ tương đương. Đổi lại: hai em ngồi cạnh nhau vẫn làm chung một tập câu hỏi, chỉ khác vị trí.
• Rút theo cùng một MA TRẬN. Mỗi mã rút số câu bằng nhau từ mỗi ô (chương × mức độ). Câu khác nhau nhưng cấu trúc giống nhau, nên so điểm vẫn hợp lệ.

Cách thứ hai mạnh hơn và là cách nên dùng, nhưng nó có một điều kiện: kho phải đủ câu ở mọi ô của ma trận. Ô nào chỉ có ba câu mà cần rút hai thì bốn mã đề sẽ dùng gần trùng nhau ở ô đó. Một hệ thống tốt phải báo rõ ô nào thiếu thay vì lặng lẽ rút lặp hoặc trả về đề mỏng hơn.

So sánh trực quan: ba cách tạo nhiều mã đề

	Cắt dán tệp đề gốc	Cùng bộ câu, trộn thứ tự	Rút theo ma trận
Rủi ro rơi công thức	Cao — mỗi lần dán là một cơ hội	Không — chỉ đổi thứ tự bản ghi	Không
Các mã có tương đương	Có, nếu không lỡ sửa gì	Có, tuyệt đối	Có, nếu đủ câu ở mọi ô
Hai em cạnh nhau làm chung câu	Có	Có	Không
Chặn chép dãy đáp án	Nếu có trộn phương án	Có	Có
Công của giáo viên	Cao, và làm lại mỗi kỳ	Gần bằng không	Gần bằng không, sau khi khai ma trận
Phát hiện kho thiếu câu	Không	Không	Có — báo ô nào không đủ
Số mã tạo được	Vài, vì tốn công	Không giới hạn	Không giới hạn

Dòng đầu là lý do bỏ cột một. Dòng áp chót là lợi ích phụ đáng kể của cột ba: việc dựng đề trở thành một phép kiểm kho.

⚠️ Và một câu hỏi nên trả lời trước khi tạo hai mươi bốn mã đề: cần bao nhiêu mã là đủ? Câu trả lời phụ thuộc sơ đồ chỗ ngồi, không phụ thuộc kho. Nếu trộn phương án đã bật thì hai mã đã đủ cho phòng thi xếp so le, vì em cạnh bên có thứ tự phương án khác hoàn toàn. Tạo hai mươi bốn mã làm khâu in ấn, phát đề, thu bài và đối chiếu đáp án phức tạp lên nhiều lần mà không thêm được mấy — và mỗi khâu phức tạp thêm là một chỗ có thể phát sai mã cho một phòng.

Ba bước cho kỳ kiểm tra tới

Bước 1 — Dọn ba loại câu không tương thích với trộn

Trước khi bật trộn, quét đề tìm ba thứ:

Cần tìm	Xử lý
Phương án chứa "A", "B", "C", "D" trong nội dung	Viết lại thành nội dung tự đủ, hoặc bỏ phương án đó
Câu ghép nối, sắp xếp thứ tự, sắp xếp câu	Đánh dấu không trộn phương án cho riêng chúng
Câu dùng chung ngữ liệu	Nhóm thành khối, chỉ trộn giữa các khối

Phép quét nhanh cho dòng đầu: tìm trong toàn bộ phương án các cụm "cả A", "cả B", "phương án trên", "không có đáp án". Mất năm phút và nó bắt gần hết.

Bước 2 — Bật trộn PHƯƠNG ÁN trước, trộn câu sau

Nếu chỉ làm được một việc, làm việc trộn phương án. Nó chặn đúng thứ hay được truyền đi (dãy đáp án), không ảnh hưởng tới chùm câu hỏi, và không cần tổ chức lại gì trong phòng thi.

Trộn thứ tự câu thì bật sau, và chỉ khi đề không có chùm ngữ liệu hoặc hệ thống trộn được theo khối.

Bước 3 — Kiểm tái lập bằng đúng một phép thử

Trước khi giao đề cho cả khối, làm một lượt thi thử và tải lại trang ba lần. Thứ tự câu và thứ tự phương án phải y nguyên cả ba lần.

Nếu đổi, đừng giao đề đó. Lỗi này gây hậu quả nặng nhất trong tất cả lỗi ở bài này: học sinh chọn một phương án, thứ tự đổi, và đáp án đã ghi nhận trỏ vào một nội dung khác — tức em bị chấm sai vì một việc em không làm.

Phép thử thứ hai, cũng ba mươi giây: mở hai mã đề cạnh nhau và đếm số câu ở mỗi mức độ. Hai cột số phải bằng nhau. Không bằng thì các mã chưa tương đương.

Rào cản thật: trộn là việc của máy, nhưng chỉ khi máy trộn đúng chỗ

Trộn đề bằng tay thì vừa tốn công vừa mang rủi ro rơi nội dung; trộn bằng máy thì hết cả hai — nhưng chỉ khi máy trộn bản ghi chứ không trộn văn bản.

Trong Grade, công thức được lưu dưới dạng node riêng trong nội dung câu hỏi, và việc trộn chỉ đổi thứ tự các bản ghi phương án, không viết lại một ký tự nào của nội dung. Vì vậy trộn đề không thể làm rơi công thức — không phải vì đã cẩn thận, mà vì thao tác đó không chạm tới chỗ chứa công thức.

Ba hành vi khác, đều là hệ quả của bốn luật ở trên:

• Trộn phương án chỉ áp cho câu một đáp án và nhiều đáp án. Ghép nối và sắp xếp được để nguyên, vì ở đó thứ tự là đáp án.
• Thứ tự sinh bằng hàm băm tất định trên bộ ba (lượt thi, câu hỏi, phương án) — tải lại trang bao nhiêu lần cũng ra một thứ tự, và không cần lưu thứ tự ấy ở đâu.
• Sinh đề từ ma trận rút câu theo từng ô chương × mức độ và báo rõ ô nào thiếu, nên các mã đề tạo ra tương đương nhau về cấu trúc.

Kho dùng chung hiện có gần 1.500 đề công khai và hơn 28.000 câu hỏi trên 23 môn — đủ để rút nhiều mã tương đương ở phần lớn môn và khối.

Thầy cô có thể bắt đầu bằng phép quét ở bước 1: tìm cụm "cả A và B" trong đề gần nhất. Mỗi câu tìm thấy là một câu sẽ bị phá nếu bật trộn, và biết trước thì sửa mất một phút. Tạo đề miễn phí trên Grade để trộn bằng dữ liệu thay vì cắt dán tệp đề.

Đọc thêm: ra đề theo cách của PISA — chùm câu hỏi dùng chung ngữ liệu là lý do phải trộn theo khối, và quản lý ngân hàng câu hỏi tập trung cho phần kho đủ câu ở mọi ô ma trận.

Nguồn tham khảo

• Thomas M. Haladyna — nguyên tắc soạn câu hỏi khách quan, phần phương án "tất cả các đáp án trên" và "không có đáp án nào"
• Quy chế thi tốt nghiệp trung học phổ thông — Bộ GD&ĐT, phần tổ chức mã đề và sắp xếp phòng thi
• Tài liệu kỹ thuật về thiết kế đề tương đương (parallel forms) và ma trận đặc tả — Educational Testing Service (Hoa Kỳ)
• Chương trình giáo dục phổ thông 2018 — Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, Bộ GD&ĐT

Ảnh minh hoạ: Pexels.