Kỷ luật học sinh không cần quát mắng: phương pháp tiếp cận tích cực trong lớp học hiện đại

Quát mắng có hiệu quả — trong khoảng bốn mươi giây. Lớp im, tiết học tiếp tục, và thầy cô đi tiếp bài giảng với cảm giác đã xử lý xong. Điều ít ai để ý là bốn mươi giây ấy phải mua bằng một thứ đắt hơn nhiều: mỗi lần lớn tiếng, ngưỡng chú ý của học sinh lại nhích lên một chút, nên lần sau phải to hơn mới có tác dụng tương đương.

Từ 31/10/2025, Thông tư 19/2025/TT-BGDĐT về khen thưởng và kỷ luật học sinh có hiệu lực, thay cho Thông tư 08/TT ban hành năm 1988 — một văn bản đã dùng suốt gần bốn mươi năm. Thông tư mới bỏ hẳn nhiều hình thức kỷ luật quen thuộc, và vì vậy buộc mọi giáo viên phải có một bộ công cụ khác.

Những hình thức đã bị bãi bỏ

Hình thức	Trạng thái
Đuổi học	Bãi bỏ
Đình chỉ học tập có thời hạn	Bãi bỏ
Phê bình trước lớp, trước toàn trường	Bãi bỏ
Phê bình học sinh tiểu học	Bãi bỏ ở mọi hình thức

Thông tư cũng quy định rõ: cấm các biện pháp kỷ luật mang tính bạo lực, xúc phạm nhân phẩm hoặc ảnh hưởng đến sức khoẻ, thể chất và tinh thần của học sinh.

Ba mức độ vi phạm và biện pháp tương ứng

Thông tư phân loại vi phạm theo phạm vi ảnh hưởng, không theo mức độ "hư" của học sinh:

Mức	Phạm vi ảnh hưởng	Ví dụ
Mức 1	Chỉ tác động đến bản thân học sinh	Không làm bài, đi học muộn, ngủ trong giờ
Mức 2	Ảnh hưởng tiêu cực trong phạm vi nhóm, lớp	Gây mất trật tự, trêu chọc bạn, gian lận bài kiểm tra
Mức 3	Ảnh hưởng tiêu cực trong phạm vi nhà trường	Đánh nhau, phá hoại tài sản, gây rối trong trường

Biện pháp kỷ luật được dùng, theo cấp học:

Học sinh tiểu học — chỉ hai biện pháp:

• Nhắc nhở (mức 1)
• Yêu cầu xin lỗi (mức 2 và mức 3)

Học sinh THCS, THPT — ba biện pháp:

• Nhắc nhở (mức 1)
• Phê bình (mức 1 lặp lại, hoặc mức 2)
• Yêu cầu viết bản tự kiểm điểm (mức 2 lặp lại, hoặc mức 3)

Hình thức nặng nhất hiện nay là viết bản tự kiểm điểm. Đây chính là điều khiến nhiều lãnh đạo trường lo ngại khi thông tư được ban hành: nếu một học sinh có hành vi nghiêm trọng, nhà trường còn công cụ nào?

Trả lời thẳng nỗi lo "bỏ đình chỉ thì lấy gì xử lý"

Nỗi lo này có thật và không nên gạt đi. Nhưng nó dựa trên một giả định cần xem lại: rằng đình chỉ học là công cụ xử lý.

Trên thực tế, đình chỉ học gửi một học sinh đang có vấn đề về nhà — nơi phần lớn trường hợp không có ai giám sát, vì cha mẹ đi làm. Em ấy mất bài, tụt lại, quay về lớp với khoảng trống kiến thức lớn hơn và cảm giác bị loại trừ rõ hơn. Tỷ lệ tái phạm sau đình chỉ không thấp hơn, và ở nhiều trường hợp là cao hơn.

Cái mà đình chỉ giải quyết được là sự an toàn tức thời của lớp. Nhu cầu đó vẫn chính đáng, và vẫn có cách đáp ứng: tách học sinh khỏi tình huống trong thời gian ngắn nhưng vẫn ở trong trường — phòng tư vấn, phòng giám thị, thư viện, kèm một người lớn có mặt. Em vẫn học, vẫn được theo dõi, và điều đó không nằm trong danh mục bị cấm.

Thông tư đi kèm các biện pháp giáo dục tích cực: nhắc nhở riêng, hỗ trợ, tư vấn tâm lý và phối hợp với gia đình. Đây mới là phần thay thế cho đình chỉ, chứ không phải bản tự kiểm điểm.

Sáu kỹ thuật dùng được ngay trong tiết dạy

1. Nhắc bằng sự hiện diện, không bằng lời. Đi tới gần chỗ học sinh đang mất tập trung và tiếp tục giảng bình thường. Hiệu quả tương đương một lời nhắc, nhưng không làm gián đoạn tiết học và không đặt em vào tâm điểm chú ý.

2. Nói về hành vi, không nói về con người. "Em đang nói chuyện trong lúc cô giảng" là một mô tả — học sinh khó cãi và dễ sửa. "Em lúc nào cũng mất trật tự" là một kết luận về nhân cách, và học sinh sẽ phòng thủ thay vì điều chỉnh.

3. Cho hai lựa chọn, cả hai đều chấp nhận được. "Em chuyển lên bàn đầu, hay em ngồi đây và tự giữ trật tự đến hết tiết?" Học sinh giữ được quyền quyết định — thứ mà tuổi mới lớn rất cần — trong khi thầy cô vẫn đạt mục tiêu.

4. Xử lý riêng, không xử lý trước lớp. Ngoài việc phê bình trước lớp nay đã bị bãi bỏ, còn một lý do thực tế: ở tuổi teen, bị khiển trách trước bạn bè kích hoạt nhu cầu giữ thể diện, và em sẽ chống lại để không mất mặt. Cùng câu nói ấy, nói riêng ở hành lang sau tiết, thường nhận được phản ứng hoàn toàn khác.

5. Sửa sai bằng việc làm, không bằng lời hứa. Học sinh vẽ bậy lên bàn thì lau bàn; làm bạn buồn thì xin lỗi trực tiếp; làm mất trật tự khiến lớp chậm bài thì hỗ trợ bạn phần bị lỡ. Biện pháp "yêu cầu xin lỗi" trong thông tư đi đúng hướng này: hậu quả gắn với hành vi thì học sinh hiểu được mối liên hệ, còn hình phạt tuỳ tiện chỉ dạy các em rằng người lớn có quyền lực.

6. Khen cụ thể, và khen đúng chỗ đáng khen. Thông tư bổ sung hình thức thư khen gửi trực tiếp cho học sinh có tiến bộ — điểm mới đáng chú ý, vì nó ghi nhận tiến bộ chứ không chỉ thành tích. Với một học sinh vốn hay bị nhắc nhở, một lá thư khen gửi về nhà có sức nặng hơn nhiều lần so với một lời khen giữa lớp.

Bản tự kiểm điểm: dùng sao cho có tác dụng

Đây là biện pháp nặng nhất còn lại, nên đáng dùng cho đúng. Một bản tự kiểm điểm chép theo mẫu — "em xin hứa sẽ không tái phạm" — không có tác dụng giáo dục nào.

Bốn câu hỏi nên yêu cầu học sinh trả lời, thay cho mẫu cũ:

1. Chuyện gì đã xảy ra? (kể lại sự việc, không đánh giá)
2. Lúc đó em nghĩ gì?
3. Việc em làm ảnh hưởng tới ai, như thế nào?
4. Em sẽ làm gì để sửa, và cần ai giúp?

Câu 3 là câu quan trọng nhất — nó chuyển sự chú ý từ "em bị phạt" sang "có người bị ảnh hưởng". Câu 4 mở đường cho việc hỗ trợ thay vì chỉ ghi nhận lỗi.

Phòng ngừa: phần lớn vi phạm sinh ra từ những chỗ trống

Quan sát chung ở nhiều lớp: vi phạm tập trung vào ba thời điểm — 5 phút đầu giờ, lúc chuyển hoạt động, và 10 phút cuối tiết. Cả ba đều là lúc học sinh không có việc rõ ràng để làm.

• Có việc ngay từ phút đầu. Một câu hỏi viết sẵn trên bảng để học sinh làm trong lúc thầy cô ổn định lớp.
• Chuyển hoạt động bằng tín hiệu thống nhất, không bằng lời nhắc lặp đi lặp lại.
• Chuẩn bị phần dành cho học sinh làm nhanh. Em làm xong trước mà không có gì để làm tiếp là nguồn mất trật tự phổ biến nhất trong các lớp có trình độ chênh lệch.

Ý cuối cùng là chỗ khó nhất khi lớp đông: thầy cô không thể vừa giảng vừa biết em nào đã hiểu, em nào còn vướng. Khi có dữ liệu từ những bài luyện tập ngắn — em nào sai câu nào, cả lớp vướng ở phần nào — việc chuẩn bị phần mở rộng cho nhóm nhanh và phần hỗ trợ cho nhóm chậm trở nên có căn cứ thay vì phỏng đoán. Grade trả về đúng dữ liệu đó sau mỗi bài luyện tập, theo từng học sinh và từng câu hỏi. Dùng thử miễn phí tại đây.

Những gì thay đổi, và những gì không

Thông tư 19/2025 lấy đi một số công cụ quen tay, và điều đó khiến công việc của giáo viên chủ nhiệm khó hơn trong ngắn hạn — không nên nói khác đi. Nhưng các công cụ bị lấy đi đều thuộc loại tạo ra sự tuân thủ bằng sợ hãi, và sự tuân thủ đó chưa bao giờ bền quá một học kỳ.

Thứ không thay đổi là điều mọi giáo viên chủ nhiệm lâu năm đều biết: học sinh cư xử tốt nhất với người mà các em tin là đứng về phía mình. Kỷ luật tích cực không phải là mềm mỏng hơn — nó là giữ nguyên yêu cầu, nhưng thay đổi thứ đang được dùng để đạt yêu cầu đó.

Nguồn tham khảo

• Thông tư 19/2025/TT-BGDĐT quy định về khen thưởng và kỷ luật học sinh
• 4 điểm mới về khen thưởng, kỷ luật học sinh
• Bỏ các hình thức kỷ luật đình chỉ học tập, cảnh cáo đối với học sinh vi phạm
• Bỏ hình thức kỷ luật đình chỉ học sinh: lãnh đạo nhiều trường bày tỏ e ngại
• Bỏ hình thức phê bình học sinh trước lớp, trước toàn trường

Ảnh minh hoạ: Pexels.